Terug naar overzicht blogs

Over rederijkers is al veel gepubliceerd, er zijn analyses van hun toneelstukken, we hebben informatie over hun grondbezit, we zijn op de hoogte van hun statuten en we weten dat ze aan wedstrijden deelnamen. En er is nog meer. Zeeuwse rederijkerskamers hadden onderling contact en hadden ook contacten buiten Zeeland. Zo nam de Middelburgse rederijkerskamer Het Bloemken Jesse aan verschillende wedstrijden in Holland en Zeeland deel en organiseerde ze er zelf een in 1616, waar de kamer Het Vreugdendal uit Breda aanwezig was met dichter Dingman Beens.¹ Ook de kamer Missus Scholieren uit Veere was in 1616 in Middelburg aanwezig.²

Er zijn vermeldingen van prijzen die de kamers wonnen en soms kennen we de namen van de stukken die gespeeld werden. Er werd dus aardig wat gereisd door diverse kamers. Maar hoe ze van de ene naar de andere plaats reisden, wordt bijna nergens vermeld. Een enkele keer vangen we een glimp op, zoals het bezoek van De Drie Korenbloemkens uit Reimerswaal aan het landjuweel van Antwerpen in 1496: “ze hielden daar hun intrede te water”. Ze wonnen er zelfs een tweede prijs mee.³

In dit artikel proberen we meer zicht te krijgen op de reizen van de rederijkers. We proberen iets te weten te komen over hun vervoerswijze en de mogelijke route die ze genomen hebben en wat ze zoal bij zich hebben gehad tijdens de reis. Daarbij richten we ons op de Zeeuwse situatie. Tot slot gaan we in op een rederijkersfeest in Kapelle waar kamers uit de wijde omtrek aanwezig waren.

Afb. 1 Kapelse Moer, laaggelegen gebied ten oosten van Kapelle in 2020

In Zeeland was reizen over water lange tijd de snelste wijze van vervoer. Zeeland is grotendeels laag gelegen en in de herfst en winter waren wegen onbruikbaar, ze stonden vaak blank vanwege de regenval en de tekortschietende afwatering in de polders. (Afb. 1) Alleen de wegen op de hoger gelegen kreekruggen waren nog enigszins bruikbaar, maar bestrating ontbrak op veel plaatsen, er werd hoogstens met tussenpozen bezand om de ergste gaten te dichten. De oplossing voor reizigers lag dus voor de hand: vervoer over water. Reizigers gingen daarvoor naar een zogenaamd schuitvlot, een steiger(tje) waar een smalle platbodem kon afmeren. De platbodems werden vervolgens geboomd door een netwerk van wat bredere sloten en hoofdwatergangen. Ook goederen werden op die wijze vervoerd, bijvoorbeeld op Walcheren van en naar de markt in Middelburg. Zo had Middelburg het Domburgs schuitvlot.⁴ Deze wijze van vervoer, ook bekend onder de naam schuitvaart, kon je in Zeeland vooral op Walcheren aantreffen, maar ook op andere Zeeuwse eilanden. Domburgse en Vlissingse rederijkers zullen deze vorm van vervoer gebruikt hebben bij hun bezoek aan hun collega’s in Middelburg. Anno 2026 vind je in Middelburg, Vlissingen, Domburg, Grijpskerke en Biggekerke (alle op Walcheren) en in Groede (Zeeuws-Vlaanderen) nog een Schuitvlotstraat die aan die oude vervoerswijze herinnert. De schuitvaart heeft trouwens tot in de tweede helft van de 19e eeuw gefunctioneerd.⁵ (Leuk detail: het gebouw waarin de Projectgroep Rederijkers Zeeland periodiek bijeenkomt, heeft de naam “Het Schuitvlot”, gelegen aan het Arminiaans Schuitvlot in Middelburg )

Afb. 2 Voorbeeld rederijkers wagen van rederijkerskamer Het Bloemken Jesse uit Middelburg.

Voor het vervoer in droge tijden over redelijk berijdbare wegen was er nog een andere oplossing: paard en wagen. (Afb. 2) In 1539 krijgen de rederijkers van Tholen een bedrag “voir of toe eenen nieuwe wagen”. De aangeschafte wagen is gebruikt in optochten en processies als rijdend podium, maar ook voor vervoer van de rederijkers.⁶ De wagen zal alleen op het eiland Tholen zijn gebruikt, want je kon met zo’n wagen in die tijd het eiland niet af, zoals we in het vervolg van dit artikel zullen zien. Rederijkers van het op Walcheren gelegen Veere reisden ook regelmatig met hun wagen, o.a. naar Middelburg in 1495, waar ze vervolgens speelden in het kader van de ommegang.⁷ Maar ook hier geldt dat de wagen van Veere het eiland Walcheren zeer waarschijnlijk nooit af is geweest.

Vervoer tussen de eilanden.

Afb. 3 Overzetveer van Nieuwland

Afb. 4 Overzetveren in Zeeland

Afb. 5 Afvaartplaatsen veren

Afb. 6 Een Zeeuws beurtschip

Zeker in de Zeeuwse context zijn afstanden door de reizigers altijd uitgedrukt in tijd, niet in kilometers of mijlen.¹⁰ In Afb. 4 is de kustlijn van de Zeeuwse eilanden rond 1550 in rood aangegeven, van de drie versies van de topografie op deze kaart is dit de beste die bij de tijd van de rederijkers (ca. 1440-1800) past.¹¹
Naast de overzetveren waren er ook beurtveren die vooral voor de grotere afstanden werden gebruikt. (Afb. 6) Beurtschepen voeren volgens een dienstregeling waarbij twee of meer plaatsen met elkaar werden verbonden. Beurtschepen vervoerden goederen (bv. post), mensen en soms ook kleinvee. Zo had Goes beurtvaart op Dordrecht, Zierikzee, Middelburg en Antwerpen.

Het rederijkersfeest in Kapelle
Ergens in de zestigerjaren van de 16e eeuw, waarschijnlijk rond 1565, werd er in het Zeeuwse Kapelle een rederijkersfeest gehouden, georganiseerd door de rederijkerskamer van Kapelle, De Wijngaertsrancke. Op het feest moeten ongeveer tien rederijkerskamers aanwezig zijn geweest.¹²
Op het feest, gehouden ergens in mei, werd door de rederijkerskamer van het nabij gelegen ’s-Gravenpolder, De Fiolieren, het toneelstuk “Een bruiloftsganger zonder feestkleed“ opgevoerd.¹³ Het was eigen werk, de tekst is geschreven door een boer (“een ploughman”), lid van De Fiolieren.¹⁴ Het stuk is hoogstwaarschijnlijk in de winter geschreven, in de stille tijd op het boerenbedrijf. In het stuk worden het rederijkersfeest in Kapelle en het bruiloftsfeest op een slimme manier verweven. Er zijn aanwijzingen in het stuk verwerkt, vooral bloemennamen, die verwijzen naar de aanwezigheid van bepaalde rederijkerskamers, “een crans opt hoot van wyngaert Rancke ende alle dije vernomde blomen.”¹⁵ Zo is af te leiden dat in elk geval de kamers van Goes, Reimerswaal en ’s-Gravenpolder aanwezig geweest zijn en dat de andere kamers hoogstwaarschijnlijk ook uit de regio kwamen.¹⁶ Het volgende citaat mag gezien worden als een verwijzing naar de deelnemende kamers:

dat connincx sonne sal trouwen syn bruijt
wt groter lyefde als een blacken vier
brinct Jentijlblomkens nardus fijeolijer
penceetkens aqueleyen ootmoedijch
kersouwen Rosen ofte den wel Rijeckende egelantijer
met goudt blommen maeckt v voorspoedijch¹⁷

Op grond van deze aanwijzingen komen we tot de volgende kamers uit de regio, die vermoedelijk het feest van De Wijngaertsrancke uit Kapelle hebben bezocht.¹⁸

We voegen hier nog aan toe de rederijkerskamer uit Hulst, de Transfiguratie, dit op grond van een mogelijke verwijzing naar het devies van de kamer.¹⁹

Kijkend naar de herkomst van de bezoekende kamers kan al snel de conclusie worden getrokken dat bijna alle kamers, met uitzondering misschien van De Fiolieren van ’s-Gravenpolder en De Nardusbloem uit Goes de reis naar Kapelle, gelegen op het eiland Zuid-Beveland, grotendeels over water moeten hebben afgelegd. Ze moeten met een beurtschip op Zuid-Beveland zijn aangekomen. Kaarten uit die periode geven een mooi overzicht.

Afb. 7 Honte en Oosterschelde

Op de kaart “Van Rupelmonde tot de Noordzee” uit 1504-1505, zien we Zuid-Beveland liggen. ²⁰ (Afb.7, klik op de kaarten voor een vergrote weergave) Ten noorden van het eiland loopt de Schelde (nu Oosterschelde), lange tijd de vaarweg naar Antwerpen. Ten zuiden van Zuid-Beveland loopt de Honte (nu Westerschelde), die de rol van vaarweg naar Antwerpen aan het overnemen is. De kaartmaker laat zien dat beide vaarwegen voor personenvervoer en goederenvervoer worden gebruikt. Links bovenaan de kaart ligt Goes, de grootste haven van Zuid-Beveland. Goes had een beurtveer op Antwerpen, evenals Biezelinge.²¹
Rond 1542-1543 is een andere kaart vervaardigd van Zuid-Beveland. In het oosten zien we het ondergelopen gebied als gevolg van de grote overstromingen van 1530 en 1532. ²² (Afb. 8a) In het noorden aan de Oosterschelde zien we de haven van Ter Goes (rode pijl). Aan de zuidkant, aan de Honte, heeft de kaartmaker bijzondere aandacht besteed aan het tekenen van de haven van Biezelinge. Terwijl het dorp Kapelle (zwarte pijl) wordt aangegeven door een getekend kerkgebouw wordt de haven van Biezelinge uitgebreid in beeld gebracht.²³ (Afb. 8b)

Afb. 8a Havens Goes en Biezelinge 1542-1543

Afb. 8b. De Biezelingse haven

Uiteraard heeft Biezelinge dus beurtvaart op onder andere Middelburg, Antwerpen en Vlaanderen. Rederijkers die rond 1565 het feest in Kapelle hebben bezocht, moeten in Zuid-Beveland zijn aangekomen in de havens van Goes of Biezelinge, van daaruit zijn ze doorgereisd naar Kapelle. Hoewel Kapelle kleiner is in inwonertal (500 inwoners) dan Biezelinge is het wel het bestuurlijke en culturele hart van de ambachtsheerlijkheid. Vanuit Biezelinge naar de kerk van Kapelle is het ongeveer anderhalve kilometer. Die afstand kan lopend zijn overbrugd of men is met paard en wagen naar Kapelle gereden. (Afb. 9)

Afb. 9 Haven van Biezelinge 17e eeuw.

In 1511 lag er al een “mooie kasseiweg” tussen Biezelinge en Kapelle, aangelegd na langdurige protesten van inwoners van Biezelinge over de erbarmelijke staat van de weg. ²⁵ Voor de route vanaf de haven van Goes naar Kapelle hadden de reizende rederijkers misschien wel de keus uit twee vervoerswijzen, namelijk per wagen of lopend over de weg naar Kapelle (ruim een uur gaans), of gebruik maken van de misschien net op tijd gereedgekomen schuitvaart van de marktplaats Goes naar Kapelle. In 1564 had Kapelle namelijk toestemming gekregen om een schuitvaartverbinding aan te leggen “omdat men des winters met gene wagenen aen de merckt geraecken en connen”²⁶ (Hieruit blijkt trouwens dat ’s winters ook de wegen op de hoger gelegen kreekruggen niet altijd voldeden).
Voor de kamers uit Zierikzee, Veere en Reimerswaal zal Goes de aankomstplek op Zuid-Beveland geweest zijn, voor de kamers uit Vlissingen, Hulst, Antwerpen en Oudenaarde is dat Biezelinge geweest. Uit Oudenaarde (gelegen in Vlaanderen aan de rivier de Schelde) is men zeer waarschijnlijk de Schelde stroomafwaarts gevaren tot Antwerpen en vervolgens heeft men daar het beurtschip naar Biezelinge genomen.
We kunnen ook reconstrueren hoe de vertegenwoordigers van de rederijkerskamer van Kapelle, die de kaarten met de uitnodiging voor het feest hebben rondgebracht hebben gereisd. Het kan bijna niet anders dan dat de route per beurtschip in tegenovergestelde richting is afgelegd. Op een kaart die voorafgaand aan de periode 1573-1578 is gemaakt, zien we Zeeland dus in de tijd van het rederijkersfeest in Kapelle.²⁷ Kapelle is hier met een zwart vierkant aangegeven, de plaatsen van de bezoekende rederijkerskamers, met uitzondering van Oudenaarde dat buiten het kaartbeeld ligt, zijn omcirkeld. (Afb. 10)

Afb. 10 Zeeland ten tijde van het rederijkersfeest te Kapelle.

De bagage
We hebben nu een duidelijk idee over de route die de bezoekende rederijkers hoogstwaarschijnlijk hebben genomen. Rest nog de vraag wat ze bij zich hadden.
Om te beginnen moeten dat hun blazoenen of wapenschilden zijn geweest. Het was de gewoonte dat elke rederijkerskamer op een feest zijn intrede maakte en zijn wapenschild toonde. Verder was het gebruikelijk dat een wapenschild werd aangeboden aan de organiserende kamer.²⁸ Op twee gravures die gemaakt zijn van de intocht van een rederijkerskamer is te zien dat helemaal vooraan de stoet het wapenschild wordt gedragen. (Afb.11)

Afb. 11 Gravure Binnenkomst kamers

Verder zien we een tamboer met zijn trommel. Verder had elke speler zijn toneelrol bij zich en ook zijn kostuum voor het toneelspel. Dat kostuum kon ook van papier zijn, dat was goedkoper dan stof. Het doel was het bereiken van een maximaal effect op de toeschouwers.²⁹ Wellicht heeft de keuze voor papier ook te maken met de keuze van het vervoermiddel. Op een wagen was alles wel mee te nemen, maar het reizen met een beurtschip zal invloed hebben gehad op het soort bagage dat kon worden meegenomen. Papier is lichter en daardoor makkelijker mee te nemen.
Hoe groot de groepen geweest zijn die het feest van Kapelle bezochten, weten we niet. Het spel dat De Fiolieren speelden, het al eerder genoemde “Een bruiloftsganger zonder feestkleed“, kende in elk geval al negen rollen. Een gezelschap zou dan zo maar hebben kunnen bestaan uit tien tot vijftien rederijkers. Het moet dus in het dorp Kapelle behoorlijk druk zijn geweest. Waar iedereen gelogeerd heeft, is onbekend.

De kamer van Kapelle werd opgericht in 1508. Dat de oprichters de ambitie hadden om een rol te gaan spelen die uitsteeg boven het lokale blijkt wel uit een artikel dat ze in hun statuten opnamen. In dat artikel staat aangegeven hoe de kamer om dient te gaan met rederijkers van andere kamers die Kapelle bezoeken.³⁰

Art. 35 ] Item zo wanneer dit voorsz. gezelschap van de wijngaardranke, bezogt word van eenige andre gezellen van de konste, uit andre kamers van retorijka, die zullen zij vriendelijk ontfangen, en goed cier doen, gelijk zij wilden dat men henlieden doen zoude, en lateze vrij en kosteloos gaan, uit het gezelschap, voor de eerste reize, en komen zij noch tot andre diverse reizen, zo zullen zij mede gelden gelijk een ander broeder van de kamer, in ‘t zelve dat daar verteerd zal worden.

Tijdens het rederijkersfeest kon de kamer van Kapelle zijn woord gestand doen. Dorpelingen en mensen uit de wijde omgeving zullen het feest bezocht hebben en naar de opvoeringen hebben gekeken en geluisterd die dan op de meest voor de hand liggende plaats in het dorp, rond de kerk in het centrum van Kapelle, heeft plaatsvonden. Maar behalve voor de opvoeringen mag men ook bewondering hebben voor de grote logistieke prestatie die destijds door de deelnemende kamers en ook door de ontvangende kamer is geleverd.

Ko Dek  ³¹

Noten