Terug naar overzicht blogs

Door Jan van Loo

Na voltooiing van de transcriptie van de verzenbundels van Veere is De Projectgroep Rederijkers in Zeeland – in afwachting van de publicatie van genoemde bundels[1] – inmiddels gestart met een volgend project: het transcriberen van de toneelspelen van rederijkerskamer De Fiolieren uit ’s-Gravenpolder. Tegelijkertijd hebben we daardoor een goede reden om van tijd tot tijd aandacht te besteden aan verschillende aspecten van die toneelspelen. Deze keer is de beurt aan het toneelspel Arm van State[2] met een beperkte voorgeschiedenis en speciale aandacht voor de volgorde van de folia van het spel.

Eerst zullen we dus nagaan hoe dit spel tot ons is gekomen. Het ontstaan van Arm van State zal voor ons waarschijnlijk altijd onbekend blijven. We kunnen er echter wel over speculeren: rederijkerskamers beschikten (soms) over een eigen facteur (toneelschrijver) onder de leden van de kamer. Er zijn ook gevallen bekend dat kamers toneelspelen uitwisselden en een derde mogelijkheid is dat ze een schrijver inhuurden, die dat beroepsmatig deed. Aangezien het exemplaar van Arm van State van ‘s-Gravenpolder het enige bekende en dus unieke manuscript is, is de kans groot dat dit spel geschreven is door een lid van de rederijkerskamer De Fiolieren uit ’s-Gravenpolder. De volgende stap waarover we niets zeker weten, zijn de opvoeringen. Voor een opvoering moest het spel eerst gerolleerd worden: elke toneelspeler kreeg daarbij alleen zijn eigen rol uitgeschreven op papier. Toneelrollen van de Arm van State zijn niet overgeleverd noch bekend. Het was gebruikelijk om zowel de toneelspelen als de toneelrollen – evenals andere belangrijke zaken (‘juwelen’) – te bewaren in de kist van de kamer. Het laatste gegeven over het bestaan van De Fiolieren is te vinden op het voorlaatste folium van comparitieboek 386 waar het (Driekoningen)feest vermeld staat op 6 januari 1818.[3] Wat gebeurde er daarna met al die spullen, dus ook met het toneelstuk Arm van State?

Blijkens het Notulenboek van het handbooggilde Sint Sebastiaan is een zilveren beker van de rederijkerskamer van ‘s-Gravenpolder op 23 augustus 1849 in het bezit gekomen van de schutters.[4] Hetzelfde gebeurde, onbekend wanneer, met een zilveren schildje uit 1694. En de documenten? In datzelfde Notulenboek van het schuttersgilde Sint Sebastiaan lezen we bijna dertig jaar later over een schenking op 12 november 1874 van een eikenhouten kist met ‘eenige schrifturen en kleedingstukken, afkomstig van de hier vroeger bestaan hebbende Rederijkerskamer de Fieolieren, [met de spreuk] met Deugd verwinnende’.[5] De niet nader omschreven kledingstukken zullen wel kostuums geweest zijn, die de redrijkers gebruikten bij hun opvoeringen. De schrifturen zal het nog bestaande corpus van 32 toneelspelen en 18 toneelrollen zijn en De Arm van State zal erbij gezeten hebben. Onduidelijk is waarom de rederijkersmaterialen van ‘s-Gravenpolder bij het schuttersgilde terecht zijn gekomen.

Er gaan decennia voorbij, voordat de wereld weer iets verneemt over de kamerspullen. In 1930 publiceert schoolmeester Daniël Adrianus Poldermans, Het spel van de stathouwer, een spel uit de collectie van ’s-Gravenpolder.[6] Hij was tevens de ontdekker van ‘eenige gehavende handschriften en een aantal rollen’ op de zolder van het gemeentehuis van ’s-Gravenpolder.[7] En dat na ruim een eeuw dat de kamer ophield te bestaan. Het ging bij deze vondst niet meer om een kist, maar het verhaal is dat alle stukken zich bevonden in een stembus met bovenin een narrenpak. Het laatste was mogelijk van het schuttersgilde, want het is bekend dat zij over twee narrenpakken beschikten, die zij met andere kledingstukken in een kist bewaarden[8], misschien wel de kist van de rederijkers. Voor ons doel speelt de verdere geschiedenis geen rol meer[9], het enige wat we nog moeten weten is dat de collectie in de periode van grofweg 1950-1970 onder de hoede was van W.M.H. Hummelen. Dat was eerst in Groningen en later te Nijmegen. Al het materiaal werd in die tijd geordend, beschreven en gerestaureerd.[10]

Voorplat huidige boekband.

Sticker binnenin de boekband.

Arm van State staat in 1818 beschreven als het spel de feeste arm state.[11] Circa 150 jaar later zal Hummelen dit spel bewerken als 1 U 3. En nog eens 50 jaar later transcriberen wij de tekst zoals die na de restauratie is ondergebracht in het gemeentearchief van Borsele. Het manuscript telt 22 bladen (folia), die op enig moment genummerd zijn met potlood 1-22. Dit gebeurde meestal door de archivaris. Wat bij het doorbladeren meteen opvalt, is dat het eerste blad fol. 4 is. De verklaring die Hummelen hiervoor geeft, is dat fol. 1-3 aansluiten op fol. 22. Zowel het begin als het eind van het spel ontbreken. De vraag is nu of de huidige ingebonden versie klopt met de aanvankelijke volgorde van het spel. En hoe stel je zoiets vast?

Je moet je voorstellen dat er aanvankelijk in de kamerkist talloze rollen en manuscripten werden opgeborgen. De bladen waren ongefolieerd en werden los in katernen bewaard. In de loop der tijd zijn er bladen los- en/of zoekgeraakt. Hoe moet je dan, bijvoorbeeld bij Arm van state de juiste volgorde reconstrueren? In dit geval zijn er zelfs drie mogelijkheden: de eerste is op basis van de inhoud, de tweede betreft het raadplegen van de custoden en de derde zijn de Pausa.[12] Deze zijn in dit manuscript genummerd van 1 t/m 12. Als we met de laatste beginnen, wordt direct duidelijk dat fol. 2 en 3 moeten aansluiten aan het einde want Pausa 11 staat op fol. 2v en Pausa 12 staat op fol. 3v. Maar de hamvraag is natuurlijk: sluit fol. 1 aan op fol. 22.? Daarvoor kijken we naar de custode op fol. 22. Een custode staat in een handschrift altijd rechts onderaan en moet gelijk zijn aan het eerste woord of de eerste woorden op het volgende blad. Op f. 22 staat de custode ‘weeld’ en het eerste woord op fol. 1 is het personage ‘Weeld’. De herpositionering van deze drie bladen is dan ook correct.

Bij fol. 3v blijkt dat er in ieder geval nog één blad moet volgen, want er staat de custode ‘Wtcomende’. En wat staat er als eerste woord op fol. 4 wat nu het eerste blad is? ‘Wtcomende’, had dit blad dan ook naar achteren verplaatst moeten worden? Aangezien Pausa nr 1 pas op fol. 5v onderaan verschijnt, hebben we hier geen steun aan. Vervolgens gaan we na of de plaatsing voorin de juiste is, er moet dan aansluiting zijn tussen fol. 4v en 5r. En daar gebeurt iets merkwaardigs: onderaan fol. 4v staat de volgende spreker aangekondigd en die is ’Mensche’ met de custode ‘Dit ma[ch]’. Fol. 5r kondigt echter een andere personage aan, namelijk ‘Goede’ met de beginwoorden ‘Noch ghy’. Kortom, deze twee bladen sluiten niet op elkaar aan. Een reden om fol. 4 toch te handhaven in het begin, zijn de sprekende personages want die zijn op blad 4 en 5 hetzelfde. De inhoud van het spel ondersteunt deze keuze: ‘De tekst begint met het opkomen van Goede Vermaninge, die Arm van State en Menschelycke Crancheyt hier in Syon achterlaat onder aansporing tot bidden en waken.’[13] Die aansporing richting God duurt tot de eerste Pausa onderaan fol. 5v. Intussen ontbreekt er tussen 4 en 5 op z’n minst één blad. Deze vaststelling ben ik nog nergens tegengekomen.

De custode onderaan fol. 4v: Dit ma[ch]. Door strakke binding verdwijnen enkele letters in de rug van het boek.

De eerste woorden fol. 5r: Goede / Noch ghy. Dit sluit niet aan op fol. 4v.

Besluit
We hebben vastgesteld dat in het toneelspel Arm van State de plaatsing van de folia 1-3 na fol. 22 correct is, terwijl het ook klopt dat fol. 4 voorin thuishoort. Wel ontbreekt er een blad (of meer) tussen fol. 4 en 5.

Omdat er besloten is om de toneelspelen diplomatisch te transcriberen, dat wil zeggen: alles weergeven zoals het er staat, zul je in de transcripties geen custodes aantreffen. Daarbij wordt namelijk alleen gelet op de toneeltekst zoals die wordt aangeboden inclusief de bijbehorende toneelaanwijzingen. Custodes horen daar niet bij. Die worden pas weer aan de orde gesteld bij een eventuele complete uitgave van de toneeltekst. Maar die zal nog wel even op zich laten wachten, al spreek ik de hoop uit dat dit geen eeuw zal duren zoals bij Poldermans.

13 juli 2026

Op vrijdag 2 oktober 2026 wordt er in de Koninklijke Bibliotheek te Den Haag een symposium gehouden over de Veerse rederijkers. Wil je erbij zijn? Lees de uitnodiging.

Noten

[1] De publicatie is op vrijdag 2 oktober 2026 in de Koninklijke Bibliotheek te Den Haag tijdens een symposium over de Veerse rederijkers. Het symposium wordt georganiseerd door de DBNL (Digitale Bibliotheek der Nederlandse Letteren). Interesse om te komen? Zie de uitnodigingsbrief van de DBNL. De blogs zullen steeds gepubliceerd worden op de website van de Projectgroep op het Wetenschapsplatform van het Koninklijk Zeeuws Genootschap der Wetenschappen (KZGW).

[2] Gemeentearchief Borsele te Heinkenszand, Archief van de rederijkerskamer De Fiolieren te ’s-Gravenpolder, 1596-1813, inv.nr. 27, Repertoria, Arm van State.

[3] Idem, inv.nr. 6, Comparitieboek 1762-1833 [moet zijn: 1818], ongefolieerd.

[4] Wim Hüsken en Frans Schaars, ‘Lanseloet van Denemarken op het Zeeuws toneel’, in: Literatuur 2 (1985), Amsterdam, (132-138), 133.

[5] Ibidem.

[6] Poldermans, D.A., Het spel van de stathouwer. In: Archief, vroegere en latere mededeelingen voornamelijk in betrekking tot Zeeland, 1930, 1-118.

[7] Ibidem, 89.

[8] Jolles, J.A., De Schuttersgilden en Schutterijen van Zeeland, Middelburg 1934, 37.

[9] Wie de geschiedenis van de collectie verder wil volgen, kan terecht bij: Bram le Clercq, ”De wereld in’. De wetenschappelijke carrière van een rederijkersarchief na een publicatie in Archief’, in: Arjan van Dixhoorn, Henk Nellen, Francien Petiet (red.): Een hoger streven. Bouwstenen voor een geschiedenis van het Zeeuws Genootschap, 1769-2019, Vlissingen 2019, pp. 469-493. Download hier.

[10] Hummelen, W.M.H., Repertorium van het rederijkersdrama 1500 – ca. 1620. Assen, 1968. Er is een herziene, digitale uitgave uit 2003 van dit Repertorium in de DBNL. De verzameling toneelstukken van De Fiolieren is te vinden onder 1 U.

[11] Zie noot 2, inv.nr. 5, Comparitieboek 1716-1740, ongefolieerd.

[12] In de praktijk bestaat er nog een vierde, namelijk vergelijken met andere afschriften van hetzelfde toneelspel. Aangezien we hier te maken hebben met de enig bestaande versie van Arm van State, kan die aanpak hier buiten beschouwing blijven.

[13] Repertorium, inhoudsoverzicht 1 U 3 ARM VAN STATE.

Via de nieuwsbrief van het KZGW blijft u altijd op de hoogte van de berichten van Rederijkers Zeeland. Ook zonder lid te zijn van het KZGW kunt u zich via deze link voor de nieuwsbrief inschrijven.

Terug naar Rederijkers in Zeeland